I ISTORIJA HIRURGIJE
Hirurgija je medicinska disciplina koja lečenje sprovodi operacijama, bilo maunelno ili
instrumentlano. Primitivna operativna hirurgija je stara koliko i čovečanstvo. U osnovi to je
instiktivna radnja jer su prvobitni ljudi čupali zube koji su ih boleli, otvarali apsces (apsces –
kolekcija gnoja u bilo kom delu tela), itd. Ovakve intervencije vršili su jedni drugima ili sami
sebi, a sve to bez posebne obuke. U početku istorije medicinom su se bavili ljudi zaduženi za
natprirodnu službu zajednica, što je dugo vremena i ostalo. Mnoge intervencije tadašnje
hirurgije bile su štetne i zasnivale su se na nekakvom tačnom ili netačnom poznavanju
fiziologije. Zašivanje rana lanenim koncima, prikazano na egipatskim papirusima starim pet
hiljada godina, govori nam da je upotreba konaca u hirurgiji stara koliko i ljudska spoznaja o
njoj. Treba spomenuti i natpise na egipatskim grobnicama koji daju nagoveštaje savršenije
hirurgije. Među narodima starog doba o čijoj se medicinskoj praksi ponešto zna, kao hirurzi
su se isticali Indusi i Egipćani. Iako su Indusi vršili i opisali bezbroj operativnih zahvata,
njihov uticaj na zapadnu civilizaciju bio je mali. Egipatska civilizacija je, kao što znamo, bila
dugog veka tako da se u Egiptu razvila medicina velike vrednosti u kojoj je hirurgija
zauzimala posebno mesto. Istorijski izvori svedoče o egipatskoj hirurgiji kao najboljoj
hirurgiji sveta u to doba. Važnost egipatske medicine je u tome što je dala veliki doprinos
grčkoj medicinskoj nauci. Pojavile su se dve velike medicinske škole. Jedna je bila u Grčkoj,
druga u Aleksandriji. Ove škole su postojale od 500. godine p.n.e. sve do osnivanja i uspona
Zapadnog Rimskog Carstva. Posebno mesto zauzima medicina klasičnog perioda Grčke (460-
130 g. p.n.e.), tj. medicina Hipokratove škole. Hipokrat (460 -370 pre n.e.) je mnogo pisao i
predavao o hirurgiji. Medicina se u to vreme razvila više nego ikad ranije. Hipokrat je
naglašavao važnost racionalnog postupka lečenja zasnovanog na studioznim zaključcima za
razliku od ranijih zaključaka uglavnom zasnovanih na predrasudama i emocijama. Time je
stvorena osnovica da medicina zauzme mesto nauke. Razdoblje od 150. godine pre n.e. do
srednjeg veka predstavlja dugi period grčko – rimske medicine. Kontinuitet između grčke i
rimske medicine je razumljiv s obzirom na političke i društvene okolnosti tog doba.
Aleksandrijska medicina je takođe bila prolazna. Veliki registrator medicinske prakse tog
doba je veoma predano i ozbiljno sređivao Celzus. Smatra se da on najverovatnije nije ni bio
lekar. Veliko ime tog vremena bio je slavni rimski lekar Galen. Galen je pisao o anatomiji,
fiziologiji, farmakologiji, internoj medicini, hirurgiji, itd. Zapravo je autoritativno pisao o
svim medicinskim temama svog vremena. U hirurgiju je uveo konce napravljene od
životinjskih creva.
U srednjem veku hirurgija je bila u stagnaciji. Komplikovano i nepotpuno zarastanje rana je
bilo pravilo, a ne izuzetak. Galenov uticaj je bio tako veliki da su njegovi spisi gušili dalji
progres i dominirali medicinom zapadnog sveta u srednjem veku. Istinski čuvari medicinske
nauke tog doba bili su sveštenici koji su se bavili praktičnim lečenjem. Sačuvana je stara
medicinska literatura grčkog, arapskog, kineskog i drugih društava. Kaluđeri srednjeg veka
odigrali su izuzetno važnu ulogu za budućnost medicine i hirurgije jer su čuvali i prepisivali
rukopise iz prošlosti. Prvi pristup medicinskoj nauci laici su dobili kad su se u vidu
katedralnih škola osnovali univerziteti. Školovanje laika na univerzitetima počelo je u
devetom stoleću i tako je nastala prva visoka škola medicine srednjeg veka. U njoj je
integrisano sve što je bilo najbolje u grčko – rimskoj, orijentalnoj i arapskoj medicini. Veoma
su značajne italijanske škole jer se u njima učila i medicinska nauka i praktičan medicinski
rad. U Bolonji se specijalno izučavala anatomija, a Galenovi tekstovi koji su se dugo godina
2
intervencija. Hirurške infekcije i plućne komplikacije su zahvaljujući antibioticima savladane
efikasnije nego ikad u prošlosti.
Istorijski posmatrano kliničko lečenje se najpre povezivalo sa laboratorijama anatomije i
patologije. Zatim se klinika povezala sa radom laboratorija za fiziologiju, bakteriologiju,
fiziku i biohemiju. Poslednjih godina na važnosti je dobila primena genetike i imunologije.
Zaključujemo da će se raznovrsnost profesionalnih interesovanja hirurga u budućnosti sigurno
povećavati.
Da bi mogao ostvariti uspješan rad, pored manuelne spretnosti za hirurga je neophodno da
ima široko medicinsko obrazovanje, kao i poznavanje tehnike i tehnologije.
Zbog napredka hirurgije i sve većeg obima znanja i razvoja brojnih operativnih tehnika, a u
cilju pružanja bolje medicinske usluge pacijentima, hirurzi se sve više specijalizuju, tako da
dolazi do razvoja novih hirurških disciplina ili njihovih poddisciplina.
Hirurgija budućnosti ide u smjeru što manje traume tkiva i organizma, kao i na poljima
mikrohirurgie, fetalne, endoskopske, transplantacione hirurgije, implantacije vještačkih
organa i tkiva koja se dobijaju na tkivnim kulturama.
Operativna hirurgija se može podjeliti prema pristupu liječenja u četiri grupe:
reparacija rana,
ekstirpacija obolelih delova ili celih tkiva i organa,
rekonstruktivna hirurgija i
fiziološka hirurgija.
Osnovne grane hirurgije danas su:
neurohirurgija,
maksilofacijalna hirurgija,
ortopedija,
plastična i rekonstruktivna hirurgija,
grudna hirurgija,
abdominalna hirurgija,
vaskularna hirurgija,
urologija,
kao i druge brojne poddicipline
II HIRURGIJA U VANREDNIM OKOLNOSTIMA
Do masovnog povređivanja, odnosno do iznenadne
pojave velikog broja povređenih, najčešće dolazi
u
ratnim dejstvima.Otuda je još sredinom 18 vijeka veliki ruski hirurg Pirogov govorio da je rat
„
traumatska epidemija
”. Usavršavanjem postojećih konstrukcijom novih oružja vojni eksperti teže da
protivniku nanesu što veće gubitke u živoj sili jer se
ona najsporije regeneriše. S druge strane, i
sanitetska
i zdravstvena služba ulažu velike napore da ljudske
gubitke i invalidnost svedu na najmanju
moguću
4
mjeru. Ratna hirurgija je
hirurgija primenjena u specifičnim ratnim okolnostima
i predstavlja granu
medicinske
nauke koja se bavi izučavanjem mehanizma
nastanka, patogeneze i liječenja ratnih
povreda.
Pored iznenadne pojave velikog broja povređenih u kratkom vremenskom intervalu, povrede se
karakterišu i velikom destruktivnošću (povećana razorna moć oružja), retko su izolovane, češće
multiple i kombinovane, a moguće je očekivati i udružene povrede, gde uz mehanički agens deluju i
još neki drugi agensi (termički, hemijski, radijacioni, biološki) što izaziva „
sindrom uzajamnog
pogoršanja
”,tako da je liječenje ovih povreda znatno teæe i kompleksnije.
Osim u ratnim okolnostima, do nagle pojave velikog broja povređenih dolazi i pri elementarnim i
drugim nepogodama (zemljotresi, poplave, požari, velike saobraćajne nesreće, nesreće u rudnicima
isl.), ali su u ovim situacijama mehanizam povređivanja i karakter povreda drugačiji.
Sve ovo nameće sanitetskoj i zdravstvenoj službi težak problem zbrinjavanja velikog broja povređenih
u kratkom vremenskom intervalu. Dolazi do diskrepance između potreba za zbrinjavanjem i
objektivnih mogućnosti zdravstvene i sanitetske službe da te potrebe efikasno zadovolji. Pojaviće se
mnogobrojni problemi koje treba rješavati a to su, prije svega, nedostatak dovoljnog broja stručnih
kadrova za ukazivanje efikasne medicinske pomoći, zatim nedostatak sanitetskih materijalnih
sredstava, nedostatak transportnih sredstava za evakuaciju, intendantskih
sredstava i sl. U takvim situacijama unapred pripremljeni planovi za dobru organizaciju zbrinjavanja
povreðenih imaju ključnu ulogu jer osnovni cilj za kojim se teži jeste da svaki povređeni dobije
maksimum raspoložive medicinske pomoći u optimalno vreme uz sprovođenje najsvrsishodnijeg
načina liječenja. U neposredno rješavanje ovih zadataka uključeni su sanitetska sluæba oružanih snaga
(vojni sanitet) i ustanove zdravstvene službe (civilni sanitet).
Ove dve sluæbe ni u kom slučaju ne deluju samostalnoi nezavisno već rade po konceptu „integrisane
zdravstvene službe”. Pošto ratna dejstva, u globalu, zahvataju sve segmente društva, to se svaka
država u pripremi za rat priprema i za zbrinjavanje povređenih i obolelih u ratu. Zato su potrebni
unapred precizno razrađeni planovi za rad integrisane zdravstvene
službe kako bi se na najbolji način koristili resurs zdravstvene i sanitetske sluæbe.
Rukovođenje integrisanom zdravstvenom službom mora da bude jedinstveno na strategijskom
nivou što znači da država i njeni nadležni organi, za slučaj rata, moraju da imaju precizno razrađen
sistem rukovođenja i komandovanja, plan materijalnog obezbeđenja i snabdevanja, rezervi, kadrovske
popune, predviđenih transportnih sredstava za evakuaciju, raspored i opremljenost sanitetskih
ustanova za etapno i definitivno zbrinjavanje i rehabilitaciju
povređenih. Sve ovo ima za cilj da svim povređenim i obolelim bude omogućen ravnopravan i
maksimalno moguć medicinski tretman uz pružanje svih raspoloživih oblika medicinske pomoći.
TRIJAžA
Trijaža predstavlja medicinski postupak kojim se povređeni razvrstavaju, prema težini povreda, u
grupe prema stepenu prioriteta za ukazivanje medicinske pomoći, mestu ukazivanja pomoći, hitnosti i
načinu evakuacije. To je izuzetno važan postupak i njegova uloga je, praktično, presudna za uspješno
5
Postoje četiri stupnja anestezije :
1. Stadij analgezije - u ovom stadiju pacijent je svjestan ali '' omamljen '' , slabije osjeća bol , i
refleksi su očuvani
2. Stadij ekscitacije - pacijent je bez svijesti , refleksi su očuvani i prenaglašeni zato što
popušta inhibicija refleksa . Pacijent pravi nevoljne pokrete , trzaje , može refleksno povraća
3. Kirurška anestezija - pacijent je bez svijesti , svi refleksi su ugašeni osim refleksa u
moždanom stablu ( disanje i kardiovaskularni sustav ) . Ovaj stupanj je cilj anestezije , kirurški
zahvati se izvode u ovom stadiju .
4. Intoksikacija ( stadij depresije disanja ) - pacijentu su svi refleksi ugašeni uključujući
refleksne centre u moždanom stablu
Što je veća doza anestetika to je pacijent u dubljoj anesteziji , tj. , u višem stupnju anestezije .
Cilj je da pacijenta što brže uvedemo u treći stupanj , skratimo prvi i drugi stupanj i da
izbjegnemo predoziranje anestetika i ulazak u četvrti stupanj .
Postoje dvije vrste opće anestezije :
• inhalaciona ( anestetik se udiše i preko alveola dospijeva u krvotok , izbacije se istim
putem , izdiše se )
• intravenska ( anestetik se izravno ubrizgava u krvotok , eliminira se putem bubrega ili se
metabolizira )
Inhalaciona anestezija ( opća endotrahealna anestezija )
U sadašnjem vremenu , sinonim za inhalacijsku anesteziju je opća endotrahealna anestezija
( skraćeno öeta ) . , öeta je najprimenjenija vrsta anestezije .Iako postoje i druge vrste
inhalacijske anestezije
Öeta je zatvorena vrsta inhalacijske anestezije , što znači da dišni plinovi i anestetičko
sredstvo kruže od aparata za anesteziju do bolesnika i natrag , bez udisanja vanjskog zraka ili
izlaska plinova u vanjsku sredinu . Smjesa plinova ulazi u dišni trakt putem endotrahealnog
tubusa , dakle plinovi ulaze izravno kroz traheju do pluća .
Uređaj za Oeta osigurava i umjetnu ventilaciju pored miješanja udisanih plinova . Zbog toga
je potrebno da izvršimo paralizu dišnih mišića tzv . mišićnim relaksantima.
Druga vrsta opće anestezije je intravenska anestezija .
Opća intravenska anestezija :
Vrsta opće anestezije gdje se anestetik ubrizgava izravno u krvotok , i eliminira putem
bubrega ili se metabolizira u organizmu .
Jednom ubrizgan anestetik se ne može lako eliminirati , tj. . brzina eliminacije ovisi o vrsti
anestetika , funkcije bubrega i metaboličkih procesa . Zato je potrebno individualno doziranje
anestetika za svakog bolesnika prema njegovoj konstituciji , godinama , i zdravstvenom
stanju .
Anestetičko sredstvo se može dati :
• u jednoj dozi do kraja operacije ( u tzv . Bolusu )
• može se frakcionisati ( izdeliti ) u više doza tijekom operacije
• u infuziji , kontinuirano tijekom operacije
Dejstvo intravenskog anestetika nastaje skoro trenutno nakon ubrizgavanja u perifernu
venu . Nakon davanja anestetika teško je neutralizirati njegovo djelovanje , zato je vrlo važno
ne predozirati anestetik da pacijenta ne uvedemo u 4. fazu anestezije . Kod intravenske
7
